Historia

Bieszczadzkie dzieje…

Historia w Bieszczadach na przykładzie wsi Czarna
W najdawniejszych czasach ziemie dzisiejszej południowo-wschodniej Polski zamieszkiwane były przez różne ludy. Słowianie przybyli na te tereny ze wschodu w VI w. n.e. Na przełomie VII i VIII w. doszło do ukształtowania się organizacji plemiennych – Wiślan na obszarze dzisiejszej Małopolski, a w okolicach Przemyśla Ledzian. Ludność ta zamieszkująca rejon Dołów Jasielsko-Sanockich prawdopodobnie znajdowała się pod wpływami Wiślan. Południową stronę Karpat zasiedlały bliżej nieokreślone plemiona słowiańskie. Regiony górskie, zalesione i niedostępne, były wtedy najprawdopodobniej całkowicie bezludne. Należy podkreślić, że pomiędzy poszczególnymi plemionami słowiańskimi bardzo długo nie było znacznych różnic językowych i kulturowych. Podział na Słowiańszczyznę zachodnią i wschodnią zaczął kształtować się dopiero w X w. lub nawet na przełomie X i XI w., a główną jego przyczyną było rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa w dwóch obrządkach: zachodnim (łacińskim) i wschodnim (bizantyjskim).

Pogranicze Polsko-Ruskie do Kazimierza Wielkiego
Czarna lokowana w górnym dorzeczu Sanu Stanowiła część terytorium zdominowanego później przez największy ośrodek miastotwórczy jakim był Sanok, leżący przy drodze handlowej na Węgry. Po przejściu tych terenów przez króla Kazimierza Wielkiego, Sanok stał się siedzibą starostwa a nie co później kasztelani. Oba urzędy rozciągały kontrolę administracyjno-polityczną nad ziemiąsanocką, położoną – według „Opisania położenia Królestwa Polskiego” autorstwa Szymona Starowolskiego z 1632r. – wzdłuż granicy z Węgrami i linii przebiegającej w pobliżu ufortyfikowanych miast: Dukli, Rymanowa, Krosna,Brzozowa, Dynowa i Leska.1 Historycznie obszar ziemi sanockiej stanowił pogranicze polsko-ruskie, na którym już od X w. krzyżowały się interesy większych organizmów państwowych, utworzonych w drodze jednoczenia się małych plemion w wielkie, a te w organizmy państwowe. Tymi jednostkami państwowymi były Polska, Ruś i Węgry. Historycy i archeologowie przyjmują, że we wczesnym średniowieczu najsilniejsze wpływy etniczne i kulturowe na obszarze późniejszej ziemi sanockiej jak i na terenach uzależnionych od wielkiego grodu przemyskiego oraz grodów czerwieńskich, leżących w dorzeczu górnego Bugu, miały plemiona, które później utworzyły wielkie plemię lędzińskie, należące do rodziny plemion zachodniosłowiańskich. Zdaje się, że współczesną pozostałością po Lędzianach, sąsiadującymi z plemionami ruskimi w węgierskimi, jest nazwa Lach, używana na Rusi i na Węgrzech na określenie Polska. Stąd Lędzianie zajmujący terytoria między rzekami Turia, Styr i źródłami Bugu, czyli na wschód od wielkiego plemienia Wiślan, należąc do plemion zachodniosłowiańskich, stanowili jakby przedłużenie w kierunku wschodnim najpierw państwa plemiennego wiślickiego a później państwa polskiego. Zatem plemiona lędzian a nie ruskie były pierwszymi kolonizatorami interesującego nas obszaru, który zasiedlali od północy, od strony obszarów lessowych oraz od zachodu z tzw. Dołów Jasielsko-Sanockich.
Z tego też czasu pochodzą dwa duże grody w Trepczy, na północ od Sanoka i w Tuligłowach za zachód od Przemyśla. Archeolodzy są zgodni, że były to grody plemienne Lędzian, mające charakter samodzielnych jednostek administracyjnych kierowanych przez elitę plemienną. Na uzależnionych od nich terenach znajdowały się małe grody, mające charakter centrów osadniczych lub obronnych, dających w razie napadu schronienie okolicznej ludności.3 W pierwszej połowie w. po utworzeniu organizmów państwowych i uzależnieniu wielkich plemion od panującego władcy oba grody – Trepcza i Tuligłowy, straciły charakter centrów plemiennych. Obszarami tymi zaczęli zarządzać z ramienia władcy namiestnicy, którzy swoje siedziby przenieśli do grodów w Przemyślu i Sanoku, gdzie po zajęciu ich przez króla Kazimierza Wielkiego powstawały kasztelanie. Ten podział jest też potwierdzony w Kronice Galla Anonima, rozróżniającego w czasach Bolesława Chrobrego dwie kategorie naczelników grodowych – książąt i komesów, z których pierwsi zarządzali dzielnicami a drudzy kasztelanami.4 Natomiast małe grody w okresie od XIII do XV wieku przechodziły na własność feudałów, którzy je fortyfikowali i w zależności od zasobności materialnej wznosili na ich miejscu lub w pobliżu murowane zamki. Tak było na południe od Sanoka, gdzie zamek Sobień zbudowano na miejscu dawnego grodu.5 Drewnianą warownię z basztą na górze Sobień wznieśli w XIII w. Węgrzy. Po zdobyciu ziemi sanockiej przez Króla Kazimierza Wielkiego z jego rozkazu wzniesiono tu zamek murowany, broniący najeźdźcom z południa dostępu do środkowej i północnej części ziemi sanockiej.6
Panowanie Włodzimierza Wielkiego w Kijowie (980-1015) było czasem ​największego wzrostu potęgi wewnętrznej i międzynarodowej Rusi. Wśród licznych jego wypraw wojennych na wspomnienie zasługuje ekspedycja odnotowana w latopisie ruskim z 981 roku. Zapiska ta informuje, że „poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich Peremyszl, Czerwień i inne (…)”.7 W historiografii polskiej istnieje duża rozbieżność poglądów w sprawie powyższej daty, jednak wszyscy autorzy zgadzają się, że terytoria zajęte przez Włodzimierza były zamieszkane przez Lędzian. Przemyślanie jednak zbuntowali się przeciw obecnemu władztwu, dlatego Włodzimierz w 992r. wyprawił się ponownie przeciw temu grodowi.8 Ziemie przemyska i sanocka leżąc w pograniczu polskoruskim, stanowiły przedmiot zabiegów i zmagań obu sąsiadów. Po Włodzimierzu władcy polscy dwukrotnie opanowali Przemyśl i Sanok w 1018r. Bolesław Chrobry i w 1071r. Bolesław Śmiały, tracąc je odpowiednio na rzecz Rusi w 1031 i 1087 roku. Ziemie te od ostatniej daty aż do czasu panowania króla Kazimierza Wielkiego – nieco ponad 250 lat, opanowane przez Ruś dzieliły jej losy polityczne i religijne.
Wyprawa Włodzimierza przesuneła granicę posiadłości ruskich za zachód aż po górną Jasiołkę i podzieliła gęsto zaludnione, jak na owe czasy, dawne tereny wielkiego plemienia Lędzian. Zatem cała ziemia sanocka znalazła się pod panowaniem książąt ruskich.9 Za rządów Władysława Hermana (1079-1102) w dobie słabości państwa polskiego ziemie przemyską i sanocką oraz grody czerwieńskie w pełni opanowali ruscy Rościsławicze. Jednak przez pewien czas w latach Bolesława Krzywoustego księstwo przemyskie wraz z Sanokiem podlegały silnym wpływom Krakowa, co było efektem zmiany polityki polskiej względem Rusi z nieprzyjaznej na pokojową. Władca ten począł zawierać z jej książętami sojusze pieczętowane małżeństwami. W ten oto sposób dwie swoje córki wydał za książąt ruskich, a trzem synom wybrał żony za Rusinki. Alianse te ruscy oszczędnie wykorzystywali do rozgrywek wewnątrz dynastycznych w rozdrobnionym na dzielnice państwie ruskim, osłabionym dodatkowo najazdami Połowców.10
Prowadzenie polityki proruskiej nie przeszkadzało Krzywoustemu ukarać księcia przemyskiego Wołodymirkę, sąsiadującego z Polską, za pokrzyżowanie zabiegów i udaremnienie celów dyplomacji polskiej w dynastycznej polityce względemksiążąt ruskich. Wołodymirko uzyskał stolec przemyski dzięki protekcji Węgrów, dlatego politykę swoją podporządkował królom węgierskim, jako suzerenom. Po nieudanym rajdzie Krzywoustego na Węgry książę Wołodymirko wziął udział w wyprawie króla Beli na Polskę wraz z sprowadzonymi przez niego umyślnie Połowcami, czym przyczynił się do spustoszenia głównie Wiślicy Według dobrze udokumentowanej hipotezy A. Fenczaka, władca polski w odwecie w 1135r. zdobył Przemyśl i włączył go pod swoje berło.11 Ten fakt zdaje się mówić o przewadze polskiej w tym okresie na spornych terenach i zachowaniu stanu posiadania z czasów obu królów Bolesławów. Nie oznacza to jednak, że granica polsko-ruska na tym obszarze była stabilna. Zapewne ulegała wahaniom i przesunięciom to w jedną, to w drugą stronę, nie tyle z racji politycznych ile na skutek sąsiedzkich porachunków mieszkańców pogranicza. W dobie Kazimierza Sprawiedliwego (1177-1194) pogodzono się z ponowną utratą tych ziem, a książę począł usilnie zabiegać o związanie swego państwa z Rusią Halicko – Włodzimierską. Polityka jego – podobnie do poprzedników – sprowadzała się do popierania książąt ruskich, jako spokrewnionych lub sprzymierzonych z Piastami, w ich zabiegach o tron książęcy. Poza władcami polskimi i ruskimi niejako tradycyjnie wydzierającymi sobie kresowe terytoria, do ziem tych zgłosił się trzeci pretendent – Węgrzy, którzy korzystając z rozdrobnienia dzielnicowego dotychczasowych konkurentów, usiłowali je sobie podporządkować. Węgrzy wspólnie z księciem krakowskim Leszkiem Białym (1202-1227) czasowo opanowali księstwo halicko-włodzimierskie. Jednak jako silniejsi przywłaszczyli sobie to zwycięstwo i nie oglądając się na Polaków, kreowali małoletniego Kolomana królem halicko-włodzimierskim. Natomiast Leszek Biały wydając swoją córkę Salomeę za Kolomana miał nadzieję, że przy pomocy króla Andrzeja II (ojca Kolomana) uzyska sporne terytorium (ziemie przemyską i sanocką), ale to okazało się tylko pobożnym życzeniem księcia. Natomiast Konrad Mazowiecki (1202-1248), brat Leszka podtrzymywał względem Rusi politykę swego ojca Kazimierza Sprawiedliwego, gdyż zarówno on jak i jego syn Siemowit I oraz prawnuk Trojden pojęli za żony córki księcia wołynsko-włodzimierskiego, a potomkowie Trojdena żenili się z córkami książąt halickich.12 Niestety, dzięki tej polityce pas południowo-wschodniej granicy Polski przesuwał się coraz bardziej na zachód aż zatrzymał się między potokiem Jasiołka a Wisłoką, a nawet przekroczył tę rzekę. Przez cały ten okres ziemia sanocka była częścią składową księstwa halicko-włodzimierskiego. Jednak, jak zaznaczył Władysław Semkowicz, jeszcze u schyłku XI1I w. i na początku XIV stulecia mimo ruskiego panowania w ziemi przemyskiej i sanockiej dwa ośrodki nad Wisłokiem – Krosno i Rzeszów – miały charakter polski.13
Około 1325 r. na tron halicko-włodzimierski wstąpił praprawnuk Konrada Mazowieckiego Bolesław Trojdenowic, który na Rusi przybrał imię Jerzego II Bolesława. Utrzymywał poprawne, a nawet dobre stosunki z królem Kazimierzem Wielkim. Żony obu władców, króla Kazimierza i księcia Jerzego II, były Rusinkami, a nadto rodzonymi siostrami. Książę chociaż przyjął prawosławie, to według polskich kronik z tego czasu (Rocznik małopolski, Rocznik Traski, Kronika katedralna krakowska) ponad Rusinów wynosił Czechów i Niemców, usiłował zmienić prawo ruskie na niemieckie (magdeburskie), otaczał się łacińską służbą kancelaryjną. To zaś przemawia za usiłowaniem wprowadzania obrządku rzymskokatolickiego oraz zachodniego systemu gospodarczego. Właśnie
w styczniu 1339 r. nadał on Sanokowi, jako pierwszemu miastu swojego państwa, prawo niemieckie, a na zasadźcę i wójta miasta obrał Bartłomieja, mieszczanina sandomierskiego, który miał prawo sądzić każdego mieszkańca niezależnie od pochodzenia, czy to był Niemiec, Polak, Węgier lub Rusin.14 Przedstawione przyczyny były dla bojarów aż nadto wystarczające do usunięcia go z tronu. Uczynili to jeszcze w 1339 r. przez otrucie. Król Kazimierz Wielki na wieść o tym postanowił nie czekać na rozwój wypadków, jak Leszek Biały, lecz począł je kreować, co świadczy o żywym zainteresowaniu ziemiami kresowymi swego państwa. Wiosną 1340 r. zorganizował wyprawę rekonesansową na Sanok, Przemyśl i Lwów, a po ich zdobyciu powrócił do Krakowa.15 Monarcha ten ostatecznie przed majem 1345 r. przyłączył ziemię sanocką do korony pod nazwą kasztelani, a w Sanoku ustanowił starostwo grodowe.16 Jednak jeszcze w 1379r. Ruś wraz z ziemią sanocką przeszła pod zarząd węgierski. Spory z Węgrami o ziemie Rusi Kalickiej zakończyła dopiero ugoda zawarta w 1387 r., po objęciu tronu przez Władysława Jagiełłę, lecz ziemia sanocka od czasu wcielenia jej przez króla Kazimierza Wielkiego do Polski w 1345r. pozostała przy Polsce, stanowiąc odrębną jednostką administracyjną.17

Osadnictwo górnego dorzecza Sanu
W Polsce piastowskiej punktem szczytowym akcji osadniczej były lata panowania Kazimierza Wielkiego. Władca ten bez wątpienia zadbał również o zagospodarowanie nowych nabytków ruskich w trosce o zwiększenie dochodów skarbowych. Pierwotnie osadnictwo ruskie ziemi sanockiej analogicznie do beskidzkich terenów Polski rozwijało się w miejscach do tego sposobnych, czyli wzdłuż szlaków komunikacyjnych, jakie stanowiły przede wszystkim rzeki i miało charakter pasterski.18 Grunty użytkowane przez pierwszych osadników nie stanowiły większych kompleksów. Ich kultywowanie opierało się zapewne na tzw. źrebiach, wyodrębnionych parcelach, będących jednostkami małych gospodarstw rolnych. Najstarsze osady opierające się o dwupolowy – a być może – nawet o żarowy sposób uprawy ziemi, były niewielkie, składały się, co najwyżej z kilku zagród, a nawet zdarzały się osady jednodworcze.19 Pierwotne osadnictwo południowej części ziemi sanockiej kończyło się na miejscowości Rajskie nad Sanem i na Baligordzie nad Hoczewką. W pierwszej połowie XIII w. Ruś halickowołyńska stała się najbardziej rozwiniętą gospodarczo częścią dawnego państwa kijowskiego, bowiem oddalona od stepów czarnomorskich penetrowanych przez rozbójniczych Połowców, była intensywnie kolonizowana przez mieszkańców uciekających z tamtych stron.20 Ziemia Sanocka, po opanowaniu jej przez króla Kazimierza Wielkiego, stała się polityczną własnością monarchy wraz z zamkami, miastami, umocnieniami i innymi miejscami obronnymi. Monarcha ten jednak przed wcieleniem jej do korony złożył przyrzeczenie, że pozostawi prawie bez zmiany dawne stosunki gospodarcze i urządzenia prawne, dzięki czemu miejscowa ludność mogła zachować dotychczasową religię, własność, prawa i zwyczaje.21
Rok 1340 przyniósł przełom. Gdy Sanocczyzna dostała się pod rządy Polskie, w XIV w. król Kazimierz Wielki przyłączył do Polski Ruś Halicką. Jej obszar, zwany później województwem ruskim, podzielony został na pięć ziem: sanocką, przemyską, lwowską, halicką i chełmską. Teren miejscowości Czarna leży na obszarze dawnej ziemi sanockiej i przemyskiej.22 Rozpoczęła się celowa, na szeroką skalę akcja kolonizacyjna. Bezludne ziemie nadawano wielkim rodom i Kościołowi, bądź na mniejszą skalę – rycerstwu, które dało początek bardzo licznej w późniejszych czasach szlachcie sanockiej.23 Pod koniec XIV w. przybyli na te ziemie Kmitowie, którzy zostali właścicielami zamku sobieńskiego. Piotr I Kmita, kasztelan lubelski, wojewoda sandomierski i starosta sanocki zostaje obdarowany przez Władysława Jagiełłę dużym kompleksem dóbr leżących w ziemi sanockiej z centrum w Dubiecku i Stupnicy. W XV w. na obszarze ziemi sanockiej funkcjonowały aż cztery rodzaje osadnictwa: ruskie, polskie, wołoskie i niemieckie. Jednak na południowych jej krańcach osadnictwo kierowało się dwoma prawami ruskim i wołoskim. Pierwsze z nich było starsze. Na prawie ruskim były lokowane miejscowości należące do zamku sobieńskiego. Prawo to było reliktem po panowaniu książąt ruskich. W ziemi sanockiej oficjalnie przestało obowiązywać w 1434 r. w znaczeniu likwidacji urzędów ruskich i wprowadzaniu na ich miejsce urzędów polskich. W prawie ruskim na czele wsi stał tywun, zwany włodarzem, który we wsiach szlacheckich ziemi sanockiej nosił miano watmana, a we wsiach królewskich – sotnego, zaś w dobrach królewskich tytułowano go strzelkiem. Był wybierany przez miejscową społeczność, ewentualnie nominowany przez właściciela wsi.24 Ciążył na nim, podobnie do sołtysów, obowiązek uczestniczenia w wyprawach wojennych. Kmiecie zaś byli zobligowani do uiszczania właścicielowi wsi umownego rocznego czynszu od dworzyszcza w monecie lub naturze. Byli też obarczani pracą na folwarku (gospodarstwie) dziedzica, jednak W przeciwieństwie do późniejszych chłopów pańszczyźnianych nie byli przywiązani do roli. Trzeba nadmienić, że średniowieczna gospodarka ruska opierała się przede wszystkim na pasterstwie.Natomiast istotę prawa ruskiego stanowiło sądownictwo i związane z nim różnorodne, liczne opłaty, które szły do właściciela wsi. Kmieć płacił właścicielowi za opuszczenie wsi bez wcześniejszego zgłoszenia, a bartnik nie mógł w ogóle opuścić wsi aż do czasu znalezienia następcy, co świadczy o dużym znaczeniu bartnictwa w gospodarce Rusi. Właściciel otrzymywał opłaty za szkody wyrządzone kmieciowi przez inne osoby, m.in. za szkody w uprawach i na sianożęciach przez bydło. Jemu też płacono za niedopilnowanie stada, za jego ucieczkę lub zaginięcie. Istniało też wiele innych sądowych kar finansowych jak „niestanne” – za nie stawienie się w sądzie, „amorki” – opłata od zgonu, „rozpust” – kara za rozwód i inne.25 W pobliżu Czarnej prawem tym we wczesnym średniowieczu do 1436r. rządził się Chrewt, wysunięty najdalej na południe ziemi sanockiej, lokowany na prawie ruskim.26 Osadnictwo wołoskie było związane przede wszystkim z gospodarką pasterską. Migracja Wołochów zanim przybyli do ziemi sanockiej trwała setki lat. Ludność wołoska wywodziła się w zasadzie ze słowiańskich Bałkanów, z Macedonii i Bułgarii, skąd poprzez terytorium dzisiejszej Rumunii dotarła na Ruś. Plemiona wołoskie, mające charakter koczowniczy, przez zetknięcie się po drodze z miejscową ludnością ulegały ich wpływom, czemu sprzyjało wyznawane przez nich prawosławie w rycie greckim. Ludność wołoska przybywała na tereny Rusi Czerwonej już od XIV w., miała już wtedy domieszkę krwi rumuńskiej z terenów siedmiogrodzkiego Marmaroszu, by następnie po kilku pokoleniach zmieszać się z ludnością rusińską i ulec rutenizacji.27 Osadnictwo na prawie wołoskim posiadało wiele cech wspólnych z osadnictwem na tzw. prawie niemieckim, można nawet przyjąć, że aplikowało prawo niemieckie do gospodarki pasterskiej. Osadnictwo to oparte na prawie niemieckim rozprzestrzeniło się głównie w górzystych terenach Rusi karpackiej.28 Zwolennikami osadnictwa wołoskiego byli też Kmitowie. Przenieśli z prawa ruskiego na prawo wołoskie wszystkie wsie należące do zamku, które powstały w czasach panowania Rościsławiczów, książąt ruskich.

​Lokacja i dzieje Czarnej
18 listopada 1505 roku Stanisław Kmita, kasztelan sanocki, właściciel zamku Sobień wydał Andrzejowi Wyderce przywilej lokacyjny na założenie wsi Czarna na prawie wołoskim, nad potokami Czarny i Chrewt.29 Czarna, będąca zasadniczo osadnictwem pasterskim, znajdowała się na obszarach górnego dorzecza Sanu i Beskidu bieszczadzkiego. Zwierzchnikiem wsi był kniaź, pełniący funkcję analogiczną do sołtysa w osadnictwie rządzącymi się prawem niemieckim. Czarną lokowana na surowym korzeniu, czyli na zupełnie nie uprawianym rolniczo obszarze, wymagającym karczunku do pozyskania ziemi pod zabudowę i uprawy rolne, w tym przypadku głównie pastwiska i łąki. Osadnictwo to jest wypadkową dwóch czynników wzajemnie oddziaływujących na siebie, mianowicie środowiska przyrodniczego i pracy człowieka, który zależnie od stopnia kultury materialnej dostosowuje się do warunków geograficznych dla opanowania danego terenu.30 Cel osadnictwa dobrze określił Piotr Kmita, wojewoda i starosta generalny Krakowski, który w 1537r. stwierdził: „pragniemy powiększać dobra nasze i chcemy doprowadzić do tego, żeby dawały (przez nowe lokacje) większe pożytki i dochody”.31 Rejestr z 1526r. wymienia tę wieś jako wolną, dopiero w 1541r. wymieniana jest a aktach jako własność Kmitów. Jeszcze w 1526r. korzystała z 24-letniego prawa wolnizny. W tym czasie nie była to obszerna majętność, gdyż w 1530r. liczyła tylko 3 dworzyszcza kmiece. By zrównoważyć ją z innymi miejscowościami w dziale rodzinnym Stadnickich, połączono ją z wymienianą w dziale dóbr z 1580r. wsią Biesiadową, jako „dwie za jedną”. Obecnie wieś ta stanowi część Czarnej, a pozostałością po niej jest nazwa terenowa – Besida. Tak nazywa się obszar gruntu leżący w północno-wschodniej części wsi.32 Natomiast w latach 1540-1541 miało miejsce rozgraniczenie Czarnej od ówczesnych Berechów Dolnych (obecnego Bandrowa), należących do dóbr królewskich.
W przywileju lokacyjnym wydanym w 1505r. wymienione zostały obowiązki i uposażenie duchownego obrządku wschodniego. Wyderka otrzymał, więc także pozwolenie na ufundowanie cerkwi prawosławnej, uposażonej jednym łanem gruntu.33 W drugim lub trzecim dziesięcioleciu XVIII w. powstała druga parafia greckokatolicka w Czarnej Górnej. Przekaz źródłowy zdaje się wskazywać, że inicjatorem budowy i uposażenia była gromada. Później funkcję tę przejęli ówcześni właściciele – Ossolińscy. Cerkiew ta była czynna do 1951 r., do czasu przymusowego opuszczenia wsi przez miejscową ludność. W 1905r. ks. Józef Daszyk, proboszcz polański, wybudował w Czarnej kaplicę obrządku rzymskiego pod wezwaniem Matki Boskiej Królowej Polski, którą 4 lata później poświęcono. Po przyłączeniu do Polski, Czarna stała się jedną z ludniejszych miejscowości, stąd też biskup przemyski w niedługim czasie utworzył tu parafię przy opuszczonej przez grekokatolików cerkwi w Czarnej Górnej.34 W 1621r. akta podają informację o powiększeniu tutejszego folwarku przez przyłączenie części gruntów kmiecych. W podziale schedy po Piotrze Kmicie Czarna przypadła potomstwu Katarzyny z Kmitów Stadnickiej, konkretnie jej wnuczce Jadwidze ze Stadnickich, wdowie po Mikołaju Tarle.35 Ich córka Jadwiga Tarłowa (zmarła po 1601r.) wyszła za Jerzego Mniszcha, krajczego koronnego, wnosząc mu w wianie dobra odziedziczone po matce m.in. Czarną i Biesiadową.
W 1640 r. dobra te liczące ponad 20 łanów posiadał ich syn Franciszek Bernard Mniszech, kasztelan sądecki i starosta sanocki. Następnie przez jego córkę Urszulę Teresę przeszły do rodziny Wiśniowieckich.36 W XVIII w Czarna była własnością Ossolińskich (Józefa, wojewody wołyńskiego, a od 1786r. Józefa, syna wojewody) zaś w pierwszej połowie XIX dziedziczył ją Stanisław Razowski. Jego liczni spadkobiercy w 1884r. sprzedali ten majątek przedsiębiorcom drzewnym, od których po dwudziestu latach folwark odkupił Zygmunt Millinger. Potomkowie Zygunta utrzymali się w Czarnej do wybuchu II wojny światowej. Czarna należała do jednej z największych wsi bieszczadzkich. W latach 80-tych XVIII w. liczyła l086 mieszkańców, w tym 40 katolików, 1016 grekokatolików i 25 Żydów.37 Słownik geograficzny podaje informację, że ok. 1880r. we wsi działa szkoła ​​ludowa jednoklasowa. Dane z 1921r. mówią, że we wsi było 327 domów ​​i mieszkało w nich 2012 osób, w tym: 1797 wyznania grekokatolickiego, ​​93 wyznania rzymskokatolickiego, 122 wyznania mojżeszowego. Podczas spisu ​​podało narodowość Rusińską: 1788 osób, polską 204 osoby, żydowską 15 osób, ​​niemiecką 5 osób. 38 ​​Dwudziesstego ósmego września 1939r. na Sanie, od​​ jego źródeł aż po Jarosław ustalona została granica niemiecko-radziecka W październiku 1939r. wieś znalazła się pod okupacją radziecką.. Podczas okupacji niemieckiej działały tu oddzielne struktury konspiracyjne polskie i ukraińskie, wrogo nastawione do siebie. Po 22 czerwca 1941r. cały obszar dzisiejszej gminy Czarna znalazł się w granicach Generalnej Guberni. Okupacja niemiecka zakończyła się jesienią 1944r. Armia Krajowa w Czarnej w sile dwóch plutonów należała do jednego z silniejszych ugrupowań na terenie Bieszczadów W 1944 r. Granica polsko-radziecka w tym rejonie została ustalona na Sanie, od jego źródełko Łobzowni. Tak więc do Polski należała tylko część południowa. Pozostała część dzisiejszej gminy Czarna leżała na terenie zależącym do ZSRR. Czarną wcielono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Osoby, które w latach 1945-46 nie chciały przyjąć obywatelstwa radzieckiego odsyłano do Polski. Nowa administracja wprowadziła przymusową kolektywizację a opornych kułaków w 1947r. wywieziono w rejon Czelabińska. 15 lutego 1951r. zawarto w Moskwie umowę pomiędzy PRL i ZSRR o wymianie odcinków terytoriów państwowych. Na mocy tej umowy PRL odstąpiła 480km2 swojego terytorium w rejonie Sokala i Krystynopola, a uzyskała obszar o tej samej powierzchni w rejonie Ustrzyk Dolnych i Lutowisk.39 Przed powrotem wsi w granice Polski w 1951r. ludność ukraińską przesiedlono w rejony Doliny i Odessy.40 Do opuszczonych wsi od 5 września 1951r. zaczęli napływać nowi osadnicy, głównie z rejonu Sokala i Krystynopola. Po 1951r. podzielono wieś na dwie części z osobną numeracją. Czarna Górna miała ok. 150 numerów. Czarna Dolna obejmowała ok. 60 numerów i zabudowania PGR-u. Niebawem utworzono powiat ustrzycki wchodzący w skład województwa rzeszowskiego. W 1972r. połączono powiaty: leski, sanocki i ustrzycki, tworząc jeden powiat bieszczadzki. W 1975r. dokonano nowego podziału administracyjnego kraju. Powstałą wtedy Gmina Czarna obejmująca 17 wsi i wchodząca w skład województwa krośnieńskiego. Zarządzeniem Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dniem 01.10.1977r. zmieniono nazwy 121 miejscowości w pięciu województwach południowo-wschodniej Polski. Zgodnie z tym zarządzeniem na terenie gminy Czarna dokonano zmiany nazwy pięciu miejscowości: Chrewt na Przystań, Paniszczów na Ustroń, Rabe na Podgórze, Rosochate na Olszyna i Trywolne na Słoneczna. Z dniem 01.04.1981r. zarządzenie to anulowano, przywracając, historyczne nazwy.41 W 1986r. Gmina liczyła ok.1000 mieszkańców, a dziś po zmianie administracyjnej w 1999r. dalej jest siedzibą gminy należącą do powiatu bieszczadzkiego w Ustrzykach Dolnychw województwie podkarpackim. Liczy około 1265 mieszkańców, znajduje się przy połączeniu małej i dużej obwodnicy bieszczadzkiej, która stanowi dziś jedną z głównych dróg turystycznych prowadzących w Bieszczady.42

​BIBLIOGRAFIA:

1 S. Starowolski, „Polska albo opisanie położenia Królestwa Polskiego”. Opr. A. Piskadło, Łódź 1976, s.93.
2 H. Łowmiański, „Lędzianie”, T.4, Warszawa 1953, s.97
3 J. Marszałek, „Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Warszawa 1993, s.95
4 A. Fastnacht, „Osadnictwo ziemi sanockiej”, Wrocław 1962, s.22
5 J. Marszałek, dz. cyt., s.13
6 Tamże, s. 145-146
7 S.M. Kuczyński, „O wyprawie Włodzimierza I w związku z początkami państwa polskiego”, SWTN T.4,
1949, s.114.
8 J. Skrzypek, „Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów
Czerwieńskich, Warszawa 1952, s.56-60
9 A. Żaki, „Najdawniejsze dzieje Jasła i okolicy”. W: Studia z dziejów Jasła i powiatu jasielskiego, Red. J.
Garbacik, Kraków 1964, s.35
10 J. Wyrozumski, „Kazimierz Wielki”, Kraków 1982, s.75-76
11 A. Fenczak, Wokół początków bizantyńsko-słowiańskiego biskupstwa w Przemyślu, Kwestia istnienia
organizacji diecezjalnej w księstwie przemyskim. „Polska-Ukraina. 1000 Lat Sąsiedztwa”, T.3, Red. S.
Stępień, Przemyśl 1996, s.31-33
12 J. Wyrozumski, dz. cyt., s.76.
13 J. Natanson, „Zarys granic i podziałów Polski najstarszej”, Wrocław 1953, s.203
14 A. Fastnacht, dz. cyt., s.22
15 J. Wyrozumski, dz. cyt., s.76-78
16 H. Paszkiewicz, „Polityka ruska Kazimierza Wielkiego”, Warszawa 1925, s.91
17 Tamże, s.104
18 A. Żaki, „Archeologia Małopolski wczesnośredniowiecznej”, Kraków 1974, s.524-525
19 K. Buczek, „Ziemie polskie przed tysiącem lat”, Wrocław 1960, s.79
20 Tamże s.82
21 W. Hejnosz, „Fragmenty Juris Ruthenici na Rusi Czerwonej pod koniec średniowiecza” W: Księga
pamiątkowa kuczci Włądysława Abrachama, Lwów 1931, s.280
22 S. Kryciński, „Nadsanie”, Warszawa 1986, s.12
23 A. Fastnach, dz. cyt. s. 153
24 W. Hejnosz, dz. cyt., s. 281
25 Tamże, s. 284
26 A. Fastnacht, dz. cyt. s.228-229
27 Tamże, s. 218-220
28 A. Stadnicki, „O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat”, Lwów 1848, s.20
29 S. Kryciński, dz. cyt. s. 32
30 M. Dobrowolska, „Studia nad osadnictwem w dolinie Wisłoki”, T.2, Kraków 1930, s.270
31 A. Stadnicki, dz. cyt. s. 33
32 S. Kryciński, dz. cyt. s.32
33 A. Fastnacht, „Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu” Cz.3, Kraków 2002,s.71
34 M. Bartnik, A. Bogaczyk, „W gminie Czarna”, Krosno 2005, s.36
35 A. Fastnacht, „Dzieje Leska do 1772r.”, Rzeszów 1988, s.18,23
36 Tamże, s.31
37 M. Augustyn, „Studium historyczne. Załącznik do studium uwarunkowań zagospodarowania
przestrzennego Gminy Czarna”, Ustrzyki Dolne 2000, s. 13,14
38 S. Kryciński, dz. cyt. s.32
39 Tamże, s. 13
40 S. Żurek, „UPA w Bieszczadach”, Wrocław 2007, s.13
41 S. Kryciński, dz. cyt. s. 13
42 P. Luboński, „Bieszczady”, Prószków 2006, s.280​

Komentowanie jest wyłączone